Column: De psychiater en het complot

Column: De psychiater en het complot

COLUMN – Je kon er op wachten dat het er vanzelf wel weer in sloop, dat oude normaal, want mensen doen niets liever dan wegduiken en alles wat op conflict lijkt vermijden. Dus ik was ook niet verbaasd dat toen het onderwerp van de maatregelen ter sprake het fitnessclubje zich eensgezind en zwijgend omkeerde en de deur uitliep nadat ik er het mijne over had gezegd. En het enige dat ik had gezegd was dat ik al drie pandemieën eerder in mijn leven had meegemaakt. Veel psychologie hoeft er niet aan te pas te komen om te constateren dat er bij de meerderheid van de bevolking gewoon sprake is van lafheid. Zelfs de simpelste vraagstelling die ook maar riekt naar wrijving met het officiële beleid wordt vermeden.

Boven de hoofden van mensen zweeft uiteindelijk dan toch het dogma ‘de autoriteit heeft in laatste instantie altijd gelijk’ en deze zelfopgelegde handicap in het denken valt zelfs terug te speuren in het rapport dat vanuit de burelen van het UMCG laatst in het nieuws kwam: “Zijn complotdenkers psychotisch? Een vergelijking tussen complottheorieën en paranoïde wanen”. Geschreven door maar liefst drie psychiaters, drie psychologen, twee sociologen en een verpleegkundig specialist ggz, dus je gaat daar wel wat van verwachten. Nou heb ik niet veel op met de term ‘complotdenkers’, maar aangezien je in deze dagen daar al onder geschaard wordt als je je bewust bent van het feit dat je al drie pandemieën eerder hebt meegemaakt, heb ik toch maar even de moeite genomen dit academische boekwerk te downloaden. Om vervolgens verbaasd te zijn over het feit dat dit uitgebreide team van zwaargewichten er niet meer dan zeven pagina’s uit wist te persen. Dat is dus minder dan één pagina per persoon.

Al bij de samenvatting van de onderzoeksopzet in het begin krijg ik enkele teleurstellingen te verwerken, want in plaats van dat er een duidelijk onderscheid gemaakt wordt tussen paranoïde gedrag van waaruit irreële ideeën ontspruiten en de intelligente benadering van mensen die onlogische zaken constateren, komt alleen de eerste in dit verhaal naar voren. Een duidelijke afbakening wordt niet gemaakt. In het hele artikel wordt verder ook niet duidelijk welke specifieke groep men hier op het oog heeft zodat, met de gedachte aan de actuele tendensen in de maatschappij, de lezer wel de indruk moet krijgen dat hier de overigens niet-homogene groep wordt bedoeld van ruim twee miljoen mensen die zich verzetten tegen het grens- en grondwet overschrijdende beleid van de overheid. Het artikel spreekt dit vermoeden nergens tegen en er wordt ook geen moeite gedaan om binnen die ruim 13% van de bevolking een specifiek segment aan te wijzen. De teleurstelling bestaat hier uit de constatering dat er blijkbaar geen moeite wordt gedaan om vooroordelen tegen te gaan.

Gezien de wildgroei aan dilettanten die menen alles te kunnen vertellen over narcisme, een oorspronkelijk uit de DSM ontsproten begrip dat zich losgezongen heeft en zich in de volkspsychologie heeft genesteld, zou je mogen verwachten dat men voorzichtiger is geworden binnen het vakgebied psychologie en het begrip ‘complotdenker’ nader had gepreciseerd, helemaal omdat het hier geen van oorsprong academische term betreft maar iets dat op het eerste gezicht ontsproten is aan populair taalgebruik. Het valt gewoon op omdat het vakgebied traditioneel een dergelijke werkwijze altijd heeft vermeden juist vanwege de mogelijke vermenging met volkswijsheden en psychologie van de koude grond.

 

Herkomst van de complottheorie

De onderzoeksopzet valt uiteen in vijf stappen: achtergrond, doel, methode, resultaten en conclusies. De samenvatting noemt bij Achtergrond dat complottheorieën populair zijn tijdens de coronapandemie en begint hiermee dus direct met het specifieke in plaats van het algemene. Hiermee wordt ten onrechte de indruk gewekt alsof er een nieuwe tendens heerst en de CIA niet al in de jaren ’60 alle met haar verbonden nieuwsmedia de boodschap heeft meegegeven dat als mensen met een andere dan de officiële  theorie over de moord op Kennedy aankwamen, zij dit dan moesten aanmerken als ‘conspiracy theory’. Het fenomeen is dus al veel langer populair en dusdanig levend in de maatschappij dat de CIA het blijkbaar nodig vond haar mediapartners deze zienswijze voor te houden. Het is een handelswijze die op zichzelf al als voorbeeld dient voor een samenzwering, maar wie dan gelijk zegt dat dat gelijk staat aan een verzonnen sprookje ofwel een waanvoorstelling komt zelf bedrogen uit, want Amerikaanse journalisten hebben dit al jaren geleden een keer onder de Freedom of Information Act opgevraagd en bevestigd gekregen van de CIA zelf. Die zich blijkbaar bepaald niet schaamt voor zulke acties. Als u niet wilt geloven dat de CIA altijd met dat soort praktijken is doorgegaan moet u eens het boek Gekochte Journalisten van Udo Ulfkotte lezen.

In dezelfde alinea wordt opgemerkt dat complotdenken veel overeenkomsten lijkt te hebben met paranoïde wanen. In het verlengde van mijn voorbeeld van de CIA lopen hier de sporen toch beduidend uiteen, dus wat ik hier mis is een goede afbakening van de term (een omissie die op zich al een wetenschappelijke misstap is) aangezien, om het even bij voornoemd voorbeeld te houden, het al in de jaren ’60 duidelijk was dat de gaten in het overheidsverhaal aanleiding gaven tot vragen omtrent de moord, dat terzelfdertijd er ook allerlei mensen rondliepen die zonder enige grond direct de Amerikaanse overheid van een vuil spelletje beschuldigden en ondanks dat er wel een definitie van complotdenken in wordt gegeven laat het artikel van het UMCG het een soort van in het midden of de twee types denkers wel of niet op één hoop worden gegooid.

De Methode die bij dit onderzoek werd gehanteerd bevestigt mijn vermoeden dat er weinig tot geen aansluiting wordt gezocht met de levende maatschappij, mensen die op dit moment rondlopen en hun zorgen uitspreken over de ontwikkelingen op een manier die door anderen wordt gevoeld als complottheorie. De onderzoekers ontlenen hun informatie namelijk niet aan concrete mensen die zich zewg maar ‘schuldig’ maken aan bedoelde manier van denken, maar zij maken heel theoretisch gebruik van het ‘Kritisch beschouwen van relevante literatuur over complotdenken en paranoïde wanen’. Men baseert zich hier dus op reeds bestaande literatuur en aangezien hier geen gewag wordt gemaakt van nader veldonderzoek vraag ik mij denk ik terecht af of op deze manier wel nieuwe inzichten verworven kunnen worden.

 

De Great Reset een waanvoorstelling?

De wartaal bij Resultaten en Conclusies laat ik hier wegens ruimtegebrek even voor wat het is om gelijk aan het begin van het rapport al te struikelen over aannames die verder niet onderbouwd worden. De tekst ziet er redelijk feitelijk uit: “De samenleving ging op slot, een aantal burgerlijke vrijheden werden tijdelijk tussen haakjes geplaatst en er werd geregeerd op basis van nooddecreten. Het is daarom niet vreemd dat onvrede bij mensen toenam en wantrouwen soms uitgroeit tot complotdenken (sic)”. Ik heb het maar even niet over het door elkaar gooien van verleden en tegenwoordige tijd, het lijkt bon ton dat ook geleerden tegenwoordig de Nederlandse taal mogen verhaspelen, maar wat opvalt in dit stuk tekst is de onderliggende aanname dat het overheidsoptreden gerechtvaardigd is (en tijdelijk!), waardoor de focus gericht wordt op het wantrouwen dat kan uitgroeien tot complotdenken. Die focus van de lezer wordt vervolgens direct geleid naar het eerste voorbeeld: “Zo wordt het Great Reset-voorstel van het World Economic Forum, gelanceerd in 2020, om na de coronapandemie de wereldeconomie opnieuw en duurzaam op te bouwen, wel gezien als een doelbewuste samenzwering van bedrijven en overheden om globale hegemonie te bereiken”.

De wereldvreemdheid spat er vanaf: het WEF ís een doelbewuste samenkomst van bedrijven en overheden om beleid en belangen supranationaal met elkaar te synchroniseren, het is een samenspraak die zich onttrekt aan nationale regelgeving en zowel de teksten op de website als de toespraken van de heer Schwab zijn doordrenkt van een globalistisch ideaal waarin landsgrenzen geen plaats hebben. Voor de mensen in Davos is het een beklonken zaak dat de macht van nationaal niveau overgeheveld moet worden naar supranationale organisaties als de VN, de EU, het WHO etc. etc. waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor megacorporaties in met name de farmaceutische industrie, iets wat we de afgelopen twee jaar gewoon aan den lijve hebben kunnen ondervinden. Blijkbaar is iets pas een samenzwering in de ogen van de heren en dames van GGZ en UMCG als het zich aan het oog onttrekt in rokerige achteraf kamertjes. Het is een kwestie van definitie, maar om iemand die zich zorgen maakt over de plannen van het WEF te verdenken van waanideeën is natuurlijk een misslag van jewelste. Om een paar namen te noemen die, getuige hun commitment aan het WEF, het géén waanideeën vinden: Maxima, Rutte, Kaag, Halsema, Ploumen, evenals topfiguren van DSM, Shell, Philips, ING, Rabo etc. etc.. Dat vele grote corporaties zich verbonden hebben aan de doelen van het WEF kun je gewoon terugvinden op de website.

 

Conclusies

Tot zover, het voert te ver om op deze plek het hele document te analyseren, maar ik zou wel nog even de eerste conclusies die je kunt trekken hier neer willen zetten:

  1. Het ontbreekt in het document aan een precieze afbakening van ‘complotdenken’ ten opzichte van de onderwerpen die binnen dit kader passen. De onderzoekers hebben duidelijk geen moeite gedaan om te kijken welke onderwerpen verifieerbaar zijn en welke niet. Gezien de huidige ontwikkeling waarin vanaf het begin al het maatschappelijk debat mist riskeren de auteurs dat ze meegaan met het populaire gebruik om de term te plaatsen daar waar men geen inhoudelijke discussie wil aangaan.
  2. De term heeft een historische context, maar dit komt nergens in het stuk naar voren. Aangezien het zich maatschappelijk al in een taboesfeer bevindt, in die zin dat het gebruikt wordt om discussies zondermeer af te kappen, geven de schrijvers juist een onderbouwing om mensen met een afwijkende mening weg te zetten zonder deze goed aangehoord te hebben. Uitzoeken hoe bijvoorbeeld het WEF insteekt in politiek en economie vergt tijd en moeite en de geleerden van het UMCG geven nu juist voedsel om dit als onzinverhalen af te doen in plaats van een aansporing om zulke verhalen op waarheid te toetsen. De polarisatie in de maatschappij bestaat er nu juist uit dat mensen niet meer naar elkaar luisteren.
  3. Door de opzet van dit onderzoek wordt er een karikatuur gecreëerd die geplakt wordt op maar liefst 2,2 miljoen mensen in dit land. Het is moeilijk voorstelbaar dat een dergelijke groep behept is met zogenaamde waanideeën en ondertussen vertegenwoordigd is in alle geledingen van de bevolking (in tegenstelling tot wat ze in het document beweren zijn de hoogopgeleiden makkelijk en veelvuldig te vinden binnen de beoogde groep; om maar niet te spreken van de rest van de denigrerende typeringen die worden geciteerd uit Freeman e.a. 2020).
  4. Zoals ik hierboven heb laten zien ontbreekt het aan een toetsing van realiteitsgehalte van de ideeën die als complottheorie worden aangeduid. Het hele stuk staat en valt met de aanname dat er sprake is van waanideeën, en als gelijk al bij het allereerste voorbeeld er aantoonbaar géén sprake is van waanideeën dan wordt de rest van het betoog gelijk al wankel.

Het lijkt mij dat de heren en dames psychologen en sociologen slecht hun huiswerk gedaan hebben en eerder een rapport hebben afgeleverd dat platte stereotypen en vooroordelen bevestigd. Nog een citaat uit het rapport: “De kern van een waan is volgens DSM-5 dat het om een onjuiste hardnekkige overtuiging gaat die niet vatbaar is voor verandering ondanks bewijs voor het tegendeel”. De onjuiste hardnekkige overtuiging zou ik na lezing van het rapport eerst eens zoeken in de niet onderzochte eigen aannames van de schrijvers van dit stuk. Ze maken zich er namelijk zelf schuldig aan.

De enorme aardverschuiving op economisch, financieel en juridisch gebied, om er maar een paar te noemen, wordt hier niet bevraagd terwijl dit nu juist het kader is waardoor veel mensen aan het denken slaan. Daar zitten mensen bij voor wie de ontwikkelingen te groot zijn en te snel gaan, van wie vele niet zonder reden bij de GGZ terecht zijn gekomen, maar als het onderwerp van de theorieën niet onderzocht is en bij voorbaat tot nonsens wordt verklaard geeft het document uiteindelijk geen materiaal om het probleem op te lossen.

 

Wetenschappelijk denken

De geschiedenis leert ons dat het alleen maar een gezonde reactie is om in roerige tijden het grootkapitaal en de politici te wantrouwen maar deze werkelijkheid, die toch zeker onderdeel van het vraagstuk is, wordt in het rapport niet bevraagd. Alsof de maatschappij een niet bewegend gegeven (met vooral ook niet-corrupte elementen) is van waaruit het subject kan worden bekeken. En dat is een gevaarlijke aanname, want een beetje wetenschapper behoort te weten dat als de premisses niet kloppen alles wat daarna volgt ook van nul en generlei waarde is.

Ik zou de auteurs dan ook een ander citaat willen meegeven, en wel van Leo Tolstoj: “Vrijdenkers zijn degenen die bereid zijn hun geest te gebruiken zonder vooroordelen en zonder bang te zijn om dingen te begrijpen die in strijd zijn met hun eigen gewoonten, voorrechten of overtuigingen. Deze gemoedstoestand is niet gebruikelijk, maar is essentieel voor juist denken”. Misschien dat vrijdenken een gevaarlijke bezigheid is voor iemand die aan een status quo heeft vast te houden, maar een oprechte wetenschapper waakt ervoor dat zijn belangrijkste gereedschap, het gezonde verstand, niet aangetast wordt door de waan van de dag die wordt gedicteerd door populaire trends.

Over de auteur

Hielke de Boer heeft meer dan dertig jaar in de financiële sector gewerkt bij zowel internationaal opererende bedrijven als kleine sociaal-culturele instellingen. Zijn columns betrekken de maatschappelijke ontwikkelingen in een context van geopolitiek, culturele verschijnselen en historische achtergronden.

Foto: Tiedo Groeneveld