Column: Zwarte Piet in augustus

Column: Zwarte Piet in augustus

COLUMN – Hoe nu verder, is eigenlijk de hamvraag die boven dit tijdsgewricht hangt. Er zijn nogal wat overtuigingen en idealen die op losse schroeven zijn komen te staan. Zo heeft men ons bijvoorbeeld wijsgemaakt dat het communisme niet werkt (waar het in feite verraden is door z’n eigen elite), waardoor we in een spagaat liggen waar het socialistische tendensen in onze eigen samenleving betreft en we de privatiseringen vanaf de jaren ’90 als een wringende schoen maar geaccepteerd hebben. Want we geloven dat ons systeem wél werkt.

In het verlengde daarvan is het kapitalisme grofweg gezegd afgegleden via het neoliberalisme tot het punt waar we nu zitten: het roofkapitalisme. Dat er nu lieden zijn die zonder pijn te lijden met de helft van hun kapitaal heel Afrika van het hongerprobleem kunnen afhelpen en dat niet doen vinden we heel normaal. In plaats daarvan krijgen de Afrikaanse boeren minikredieten aangeboden van dat soort miljardairs waar ze hun leven niet meer van af komen en wij slikken het sprookje van de SDG’s (Sustainable Development Goals) alsof we daarmee de wereld gaan redden, inclusief het Afrika dat we zonet nog met die minikredieten in een nekklem hebben gezet. Het is een geloof dat nogal wat discrepanties verdraagt. De meeste mensen geloven dan wel niet meer in Sinterklaas, maar als een Musk, Bezos, Soros of Gates met een verhaal vol gaten komt dan wordt dat als marsepein naar binnen gewerkt. Daar moet je niet teveel op kauwen, maar gewoon doorslikken.

Maar ondertussen zijn de Verenigde Staten de facto al een oligarchie en wie opgelet heeft ziet dat Rutte ons land eenzelfde kant op duwt, met het onzalige geloof in de ‘werking van de markt’ dat een afschuw heeft van nationale grenzen en constituties, en in het verlengde daarvan regionale volkscultuur en zelfs individuele identiteit als wrijvingsfactoren beschouwt die gladgestreken moeten worden in het kader van een ‘kapitalisme zonder grenzen’, het ideaal van Gates. Het is oppassen geblazen dat Kaag het stokje niet overneemt, want die lijkt zelfs extremer in zulke opvattingen gezien haar mening dat nationale grenzen eigenlijk een achterhaald concept zijn en ze, in tegenstelling tot Rutte die het tot voor kort nog neutraal probeerde te houden, ronduit minachtend tegen Wilders er uit flapte dat ie moet oprotten met zijn ‘zielige Zwarte Piet’.

Er zijn vele symptomen die er op duiden dat we op een kruispunt staan. Ik stip even één zo’n symptoom aan waar ik het verder niet meer over wil hebben en ik zal uitleggen waarom. Met het weer korter worden van de dagen zal ongetwijfeld de discussie rond het kinderfeestje ook weer oplaaien, een fenomeen dat mij vanaf het begin bevreemd heeft omdat het zo’n rare omkering van zaken betreft. Want wat is er  namelijk gebeurd? We hebben een kinderfeestje binnen onze volwassen discussie binnen gehaald. Het ligt op hetzelfde niveau als het je toeëigenen van woorden als ‘leuk’ en ‘wappie’, die in feite kleutertaal zijn. Terwijl het van oudsher de volwassene was die de kinderziel tegemoet kwam met een allegorische voorstelling waarin donker en licht werden uitgebeeld. In landen als Oostenrijk wordt de duistere kracht nog steeds voorgesteld door een beroete figuur die ook echt eng is, als kwam hij uit één of andere onderwereld.

Kleine kinderen zijn nog niet bevattelijk voor de abstracties van goed en kwaad, maar door zo’n jaarlijks terugkerend ritueel kun je ze een basis geven voor een moreel kader dat binnen hun fantasiewereld past. Dat was oorspronkelijk tenminste de bedoeling. Zo bied je ze vanuit hun eigen beleving een beeldentaal en een basaal begrip van donker en licht, kwaad en goed, waar ze in hun eigen tempo in kunnen groeien. Elk kind komt er vroeger of later achter dat Sinterklaas niet bestaat, maar het werd altijd aan het kind zelf overgelaten wanneer dat moment was (behalve wanneer je een vervelende oudere broer of zus had die je, voordat het jouw tijd was, je betweterig ging pesten met je geloof in een opgeplakte baard en dat je zo dom was dat je dat niet zag).

Waar er vroeger nog een zekere gestrengheid in de verschijning zat, de mythische man met mijter die een boek bezat waarin al je zonden stonden en de donkere clowneske figuur die een dubieuze zak met zich meedroeg (er konden pepernoten uit komen, maar je kon er ook in gestopt en meegenomen worden naar verre oorden), heeft dit later veel van zijn expliciete betekenis verloren en is overgegaan in een zekere luchtigheid, maar de symboliek en de handreiking naar het  bevattingsvermogen van een kind met een beginnend onderscheidend vermogen is nog steeds aanwezig. In dit verband schiet mij telkens weer dat moment te binnen dat, toen ik eens eind november de Jumbo binnenstapte, er net een Surinaamse vrouw naar de uitgang wandelde met haar zoontje die met een stralende glimlach voor haar uit liep. Nauwelijks twee turven hoog had het ventje, ondanks zijn donkere huidskleur, zijn gezicht zwart geschminkt, en met een veelkleurig kostuumpje en een grote veer op zijn muts huppelde hij zonder mij te zien naar de uitgang, volkomen opgaand in zijn gelukkige fantasiewereld. De vrouw en ik wisselden een glimlach uit in een stilzwijgende verstandhouding dat elk woord hierover alleen maar afbreuk kan doen aan de spelbeleving van het ventje. Een kunstenaar stoor je ook niet als die middenin een creatief proces zit.

Dat dus. Je komt zo’n kind tegemoet en reikt hem beeldenmateriaal aan waarmee hij al spelenderwijs kan groeien in zijn geheel eigen begrip van de wereld. Het kind vindt zijn weg wel daarin en zal later, als de ratio sterker wordt, vanzelf van zijn geloof vallen, op natuurlijke wijze. En ik ken niemand die twintig jaar later nog bij de psycholoog op de bank lag omdat ze daar een trauma van hadden opgelopen. De mensen die zonodig een discussie moeten aangaan trekken dit hele ritueel, dat onderdeel is van het totale proces van opgroeien, heel egoïstisch naar zichzelf toe als sloeg de beeldentaal op hun. Uuhm, nou nee, het is aan geen enkele volwassene gericht en heeft ook geen boodschap voor volwassenen. Het feest en alles wat daar omheen hangt is zuiver kindgericht en is dat ook altijd geweest. En wat mij betreft is het één van de tekenen van infantilisering van deze samenleving dat je, in dit geval, de kindercultuur iets moet ontnemen dat daarin een belangrijke plaats inneemt om je eigen afgeleide punt duidelijk te maken. Wat mij betreft ontbreekt het je dan niet alleen aan inhoudelijk begrip omtrent opvoeding en doorgeven van ethische waarden, maar ontbreken je blijkbaar ook het lef en de woorden om dat wat je werkelijk frustreert op een volwassen manier te communiceren.

Want laten we wel wezen: met alle historie en verhalen die er zo langzamerhand rond Zwarte Piet opgegraven zijn is het wel duidelijk dat er moeite gedaan moet worden om een directe link met het slavernijverleden aan te wijzen. Het is eerder projectie van ongenoegens die in het nu leven. We worden kleinzielig en snappen diepere lagen niet meer. Je kunt er donder op zeggen dat als Piet eenmaal vermoord is dat dan Sinterklaas zelf het doelwit wordt vanwege de correlatie met religie, dat diverse groepen een achterhaald concept vinden. Haal er zaken bij die de kerk in de afgelopen eeuwen verkeerd heeft gedaan, ga lobbyen dat je daar als mesties een gevoelige plek over hebt en voor je het weet wordt Sint zelf uit de historie gewist.

Overigens komt de donkere figuur zelfs met een grotere waarschijnlijkheid uit de Europese traditie van verhalen met een beroet en eng personage uit de onderwereld. Ik kan ‘m dus makkelijk omdraaien en stellen dat hier sprake is van verloochening van een eeuwenoude beeldtaal en een cultuur waarmee ik toch al grote moeite heb om me als Westerling identificeren vanwege de enorme verdunning in betekenis en symboliek. Lang leve de moderne verworvenheden, maar niet heus.

Dus om de hele discussie nu, in augustus, alvast voor te zijn: hou het persoonlijk zodat voor mij duidelijk is waar de schoen in jóuw leven wringt en sleep Zwarte Piet er alsjeblieft niet met de haren bij. Want voor volwassenen is dat maar een pruik met krulletjes die je op en af kunt zetten, maar voor twee turven is dat zijn wereld en het is me een lief ding waard dat het ventje niet door jouw horkerige onbegrip van cultuur, mythische verhalen en de kinderziel later alsnog bij de psycholoog terecht komt.

Over de auteur

Hielke de Boer heeft meer dan dertig jaar in de financiële sector gewerkt bij zowel internationaal opererende bedrijven als kleine sociaal-culturele instellingen. Zijn columns betrekken de maatschappelijke ontwikkelingen in een context van geopolitiek, culturele verschijnselen en historische achtergronden.

Foto: Tiedo Groeneveld