Column: De Grote Verbazing

Column: De Grote Verbazing

COLUMN – Tot grote verbazing van velen in de door de crisis uit het slop getrokken media laat een groot deel van de ‘corona-activisten’ een heel ander geluid horen ten aanzien van het conflict in Oekraïne. Stemmingmakende karakteriseringen als ‘pro-Russisch’ en ‘Putin fan’ worden moeiteloos neergepend in een onnadenkende vloed van woorden die een vriend van mij ooit ‘literaire diarree’ noemde. Het stroomt er zomaar uit zonder de regels der logica te respecteren.

Het is een tendens die tot gapens toe nu alweer jarenlang te zien valt. Toen de ramp met de MH17 de wereld schokte en er alleen nog maar vragen waren, wist Hillary Clinton een uur daarna al te vertellen dat de Russen hier voor moesten boeten. Het is deze redenatietrant die je overal weer tegenkomt: de conclusie ligt al vast en terugredenerend vanaf dat vooringenomen startpunt worden de daarbij passende argumenten en bewijzen verzameld en opgediend in de media.

Een heel leuke oefening om te ontdekken hoe zoiets werkt is de zogenaamde ‘flat earth’ theorie. Ik weet niet hoe ze erbij komen, maar er zijn mensen die denken dat de aarde plat is en misschien ook dat je, zoals zo fantastisch in beeld komt in Pirates of the Caribbean, er vanaf kunt vallen. Probeer het eens, het is een fascinerende denkoefening. Zo wordt bijvoorbeeld een kanaal in Engeland genoemd dat over vele kilometers kaarsrecht blijft. Een schip dat van je wegvaart kun je zo dus prima met het oog volgen en nu hebben de slimste flat earthers berekend dat met de ons voorgespiegelde kromming van de aarde het schip na een bepaalde afstand achter de horizon zou moeten verdwijnen. En dat gebeurt dus niet. Ergo, bewijs geleverd dat ‘ze’ ons voor de gek houden.

Wat er in deze redenatie wordt weggelaten is de breking van licht die ervoor zorgt dat we een schip dat net achter de horizon verdwijnt tóch nog kunnen zien. In de oudheid was deze kennis er nog niet, zodat in die tijd door onwetendheid een platte aarde geen vreemde gedachte was, maar in de moderne tijd moet je het weglaten van wetenschappelijk bekende feiten toch echt wijten aan onkunde, naïviteit of, in het slechtste scenario, aan boze opzet om anderen te overtuigen van de platte aarde. Soortgelijke kromredeneringen spelen in elk kennisveld en zeker in tijden van militaire operaties bij de informatievoorziening, waarbij partijen aan beide kanten er geen belang bij hebben om de burger van accurate informatie te voorzien. Simpel omdat beide partijen iets te winnen of te verliezen hebben en daarbij is het niet slim om je kaarten bij voorbaat open te leggen.

Lagen van informatie

Mensen nemen informatie op verschillende niveaus in zich op. Er zijn er bijvoorbeeld, en dat is echt het laagste intelligentieniveau, die bij dit stukje nu al zijn afgehaakt bij het lezen van de term ‘flat earth’ onder het uitroepen van ‘sjezis, die de Boer denkt dat de aarde plat is’. Die bestaan ook, er zijn mensen die echt helemaal niet lezen. Begrijpend lezen is, ook voor sommige hoogopgeleide intellectuelen, door beeldvorming, beroepsdeformatie en vooroordeel niet voor iedereen weggelegd. En men leest soms dingen er in, zaken die eerder door associatie in de eigen geest worden gecreëerd dan dat het werkelijk in de tekst staat. Het is precies deze oppervlakkigheid en vooropgezetheid die verbijsterde vragen oproept als: “Hoe komt het dat juist voormalige coronademonstranten zich opwerpen als verdedigers van de Russische inval?”.

Afgezien van het feit dat het niet geheel juist is om deze mensen ‘verdedigers’ te noemen (hier spreekt al een vooringenomenheid uit), is dit op zich een goede vraag, lijkt mij, maar als ik mij daarop inlees in hun verklaring dan gaat het, zucht, weer over de poppetjes. Willem Engel dit, Sietske Bergsma dat. The usual suspects. Het beeld omtrent deze mensen bestond al en het getuigt van geestelijke luiheid om de bekende poppetjes ten tonele te voeren in plaats van te kijken of hun verhaal de toets der kritiek kan doorstaan. Doe in vredesnaam een keer een poging de juiste vragen te vinden en ga daar even mee de diepte in. Hoe moeilijk kan het zijn. Maar ja, wat al bekend is leest lekker weg en de moderne consument is niet zo gediend van teksten die meer denkwerk vereisen. Ergens komt dat wel mooi uit, want veel journalisten kun je er de laatste tijd niet meer op betrappen dat ze sterk analytisch denken. De brenger van nieuws en de ontvanger daarvan sluiten op die manier mooi op elkaar aan.

Grofweg kun je informatie in drie lagen onderverdelen: de poppetjes, de gebeurtenis, de context. En de meeste verslaggeving blijft in die eerste, meest primitieve laag steken. Het is de laag die op je gevoel inwerkt. Zo lees ik bijvoorbeeld zinnen als “… de Blauwe Tijger verspreidde al jaren een Putin-vriendelijke boodschap …” en “Van der Pijl was ooit een prominent lid van de Communistische Partij Nederland”. Door het gebruik van woorden als ‘Putin-vriendelijk’ en het noemen van de CPN wordt een toon gezet en hun afwijkende visie wordt vervolgens in het frame van die toonzetting gebreid. Consequent kom je die omgekeerde redenatie tegen, het toeredeneren naar het beeld of de conclusie die al vaststond. Het waren al gekkies en nu proberen de columnisten en deskundigen hun eigen verbazing dat beeld in te puzzelen. Al die tijd wordt er gezocht naar een bevestiging van dat beeld. Een cruciale vraag wordt niet gesteld. Als bijvoorbeeld Flavio Pasquino wordt aangehaald die de verslaggeving in de reguliere media ‘volstrekt eenzijdig’ noemt omdat die zou verzwijgen dat het Westen de oorlog heeft ‘uitgelokt’ dan wordt dat daar gelaten zonder nadere invulling, wetende dat de ongeoefende lezer hier vanzelf wel invult dat Flavio een dwaallicht is. Het zijn flauwe taaltrucjes.

Verder impliceert het hier niet verder op ingaan dat de reguliere media op dit aspect niet onder de loep genomen hoeven te worden. Hier ligt wel degelijk een levensgrote vraag, maar al surfend op de makkelijke stroom van de eigen woorden komt men niet aan de volgende stap in het denkproces toe: hoezo-watdan-waarom is de reguliere media ‘volstrekt eenzijdig’? Zelfkritiek wordt minder en minder een kenmerk van de journalistieke wereld. De focus dwarrelt telkens weer buiten zichzelf naar het niveau van het poppetje. Iemand was al recalcitrant en die afwijkende visie wordt netjes weer in dat beeld ingepast. Poppetje verklaard, het beeld is weer bevestigd. Door die eeuwige herhaling waar eigenlijk niks nieuws aan wordt toegevoegd worden er automatisch karikaturen gecreëerd in het bewustzijn van de lezer. En karikaturen stroken per definitie niet met de werkelijkheid.

De feitenloze samenleving

Stelselmatig zie je, en dat al meerdere jaren, dat feiten en context worden genegeerd. Of, zoals in het welbekende geval van Rutte, onder de pet gehouden. De burger moet blijkbaar leven in een magische wereld waarin dingen ‘zomaar’ gebeuren. Ik schreef het al eerder: we leven in een feitenvrije samenleving. Er is een gebeurtenis (pandemie, militaire operatie in Oekraïne) en direct vanaf het begin is er ook al een narratief, het beeld volgens welke wij de gebeurtenis moeten opvatten. Kritisch zijn bij de grote thema’s van dit tijdperk is steeds meer uit den boze. Na het corona-gekkie is het nu wachten op het Oekraïne-gekkie; en het klimaat-gekkie, energie-gekkie en andere gekkies staan al te popelen het podium op te komen. Afgezien van die kwalificatie houden we het beschaafd, want ondertussen hebben we ook al tig vermaningen gehad hoe je vooral begrijpend om kunt gaan met de corona dissident.

Maar het is, hoe men dit begrijpen ook kan spelen, eenrichtingsverkeer. Omgekeerd heb ik namelijk op de vraag ‘was er ook een pandemie geweest als de definitie daarvan in mei 2009 niet was veranderd?’ in de reguliere media nog nooit iemand een antwoord zien geven. Dat de ‘corona-activisten’ niet zomaar iets uit de lucht plukken simpel omdat ze de overheid wantrouwen, maar zich baseren op verifieerbare feiten, deskundigen en gedegen onderzoeken (waaronder het CBS, de WHO en je oude, vertrouwde RIVM), is niet iets dat aanleiding geeft voor een gedegen discussie, laat staan een herziening van dat standpunt. Feiten, argumenten en context worden stelselmatig van tafel geveegd om de onmiddellijke conclusie, zoals in het voorbeeld van Hillary Clinton, in stand te houden. En dat werkt blijkbaar, in een maatschappij waar men gewend is geraakt aan instant bevrediging.

Boze dromen

Het gevolg is dat mensen steeds verder van de werkelijkheid afdwalen, ook al heten ze hoogleraar te zijn. Bij Op1 mocht deskundige Beatrice de Graaf vanuit haar expertise in de geschiedenis van internationale betrekkingen uitleggen hoe Putin bezig is met zijn droom om het heilige Russische rijk te herstellen. Voor de derde keer, daarmee refererend aan een ander Derde Rijk. En daar een heel verhaal omheen over hoe hij zich als nieuwe tsaar ziet en als ‘hoeder van de Russische ziel’. Zoals het wordt geportretteerd zijn de gelijkenissen inderdaad griezelig. Nog afgezien van het feit dat dit een zware vertekening geeft van de trots die de man heeft ten aanzien van zijn geliefde moederland, tradities en cultuur, waarvan ik me afvraag wat er op zichzelf verkeerd aan is, geeft dit natuurlijk ook voedsel aan de mythe als zou er het voornemen zijn de Sovjet Unie weer in oude glorie te herstellen, een spook dat vooral de Amerikaanse elite nachtmerries bezorgd. Dat het zijn wens is, zoals hij eens aan een vriend van hem vertelde, om zich in een Rusland dat eindelijk in vrede goed functioneert terug te trekken als gewone burger en ergens op het platteland te wonen, strookt nou niet bepaald met die veronderstelde grootheidswaanzin. Meer nog is het verhaal van de Graaf, dat eerder thuishoort in het magische domein van Harry Potter, de zoveelste afleiding van waar niet over gepraat mag worden: de gebeurtenissen en context die tot de huidige situatie hebben geleid. De recente geschiedenis, mevrouw de Graaf, we hebben het hier niet over mythische verledens. Hou het even concreet, zeg.

Hoe er systematisch nooit een dialoog met de Russen is geweest werd afgelopen week nog eens pijnlijk duidelijk onderstreept toen zo’n veertig diplomaten bij een bijeenkomst van de VN in Geneve de zaal uitliepen op het moment dat Sergej Lavrov het woord kreeg. De Westerse werkelijkheid is al langere tijd een in zichzelf gelovend systeem, een gesloten vat dat geen signalen meer van buiten opvangt. Weglopen bij een bijeenkomst is slechts de culminatie van een al jarenlange, zelfopgelegde opsluiting binnen het eigen gelijk. Het eigen begrippenlijstje, dat hier en daar nog duidelijk uit het koloniale verleden stamt, wordt zonder enige filtering toegepast op situaties in andere landen. Zo schildert Olaf Koens het bijvoorbeeld af dat de regering Assad tegenwoordig niet meer dan een puppet-regime is: “De regering Assad stelt niks meer voor. Die krijgen de bevelen uit Moskou”. Betrekkingen met andere landen worden in soortgelijke termen aangeduid, alsof de vernauwde visie waarmee het Westen door haar eigen bril kijkt de enige mogelijkheid is waarop ook andere landen met elkaar om kunnen gaan. Het zou goed zijn om eens te kijken hoe wij zelf andere landen in een financiële wurggreep houden en hun onze wensen opleggen. Het neokolonialisme is, middels IMF, Wereldbank en vermogensbeheerders als Blackrock, sterker aanwezig dan ooit tevoren.

Verbazingwekkend is de verbazing dus eigenlijk niet. Een groot deel van de ‘corona-activisten’ wierp al jaren voor de crisis een kritische blik op het wereldgebeuren en de nieuwsvoorziening daaromtrent en krabde zich achter de oren toen Colin Powell met zijn buisje radio-actief materiaal zwaaide in de vergadering van de Verenigde Naties. Zij waren het die ook al vragen stelden toen de aan Al Qaida gelieerde milities door de VS in Syrië van wapens, gloednieuwe Toyota’s en ander materieel werden voorzien. Was het dan niet Al Qaida die de Twin Towers deden instorten? Het is dit soort discrepanties die vragen oproepen over de intenties van Amerika, en in haar kielzog de EU,  waar de media nauwelijks aandacht aan besteden, dat de reden was voor de oprichting van platforms als Weltschmerz.

Zolang de landelijke journalistiek zelf niet op zulke vragen ingaat en haar tijd besteed aan het creëren van karikaturen en sensatieverhalen die de verkoop omhoog jagen, zonder ooit op inhoud, logica en context in te gaan, zullen ze van de ene verbazing in de andere blijven vallen. Want waar je naar links kijkt, kijk je vanzelf weg van rechts. Het moet een wonderlijke wereld voor hun zijn, vol natuurkrachten waar ze maar geen vat op krijgen en die ze alleen maar kunnen duiden middels afgeleide associaties en mythes. De direct aanwijsbare realiteit ontgaat hun, als wezens in een tweedimensionale dimensie die geconfronteerd worden met de derde dimensie. Ze zijn verwant aan de mensen die wetenschappelijke feiten weglaten en dan concluderen dat de aarde plat is. Door onwetendheid is die andere realiteit onbekend, te groot en beangstigend. Door zijn ongrijpbaarheid moeten ze hun toevlucht nemen tot simplificaties en platitudes die beter passen bij een bijna middeleeuws geloof dat dat wat dichtbij is ‘goed’ is, en alles daarbuiten vijandig. Het zijn de eigenlijke wappies, een woord uit de kleutertaal dat ze zelf geïntroduceerd hebben.

Over de auteur

Hielke de Boer heeft meer dan dertig jaar in de financiële sector gewerkt bij zowel internationaal opererende bedrijven als kleine sociaal-culturele instellingen. Zijn columns betrekken de maatschappelijke ontwikkelingen in een context van geopolitiek, culturele verschijnselen en historische achtergronden.

Foto: Tiedo Groeneveld