Column: Italianen kunnen niet van je winnen (3)

Column: Italianen kunnen niet van je winnen (3)

COLUMN – Laat ik beginnen met te stellen dat de vergelijking met joden in de jaren ’30 een scheef beeld oplevert. En ik zal een poging doen dit te nuanceren, maar daarvoor moeten we wat dieper in die historie duiken en de context opnieuw bekijken. Om te beginnen lag de grote frustratie van Hitler bij het feit dat zijn geliefde Duitsland verslagen was in de Grote Oorlog (zoals de Eerste Wereldoorlog toen nog heette) en dat de opgelegde herstelbetalingen dermate hoog waren dat die schuld waarschijnlijk nooit afbetaald zou kunnen worden. Daar kwam bij dat die betalingen zodanig drukten op de staatsbegroting dat het feitelijk onmogelijk was om de economie weer op te bouwen. Die vernedering was ondragelijk.

Om het Derde Rijk op te bouwen was het gewenst om zoveel mogelijk naar een autarkie te streven, wat zoveel wil zeggen dat het land in de eigen behoeften kan voorzien wat betreft voedsel, grondstoffen en industriële producten. Wat noodzakelijkerwijs gebiedsuitbreiding betekende, één van de vele problemen die opgelost moesten worden was bijvoorbeeld het tekort aan olie dat niet met bronnen in eigen land opgelost kon worden. Destijds waren er in Roemenië oliebronnen maar die aanvoer was niet toereikend voor de oorlogsindustrie, nog afgezien van het feit dat dat land zich verzette tegen de Duitse invloed. Gebiedsuitbreiding naar het oosten leek dus een noodzakelijke optie.

In westelijke richting was er het probleem om vooral Engeland en Frankrijk te overtuigen van de noodzaak om bijvoorbeeld het afbetalen van de schuld op te schorten (een financiële en politieke kwestie die Hitler uiteindelijk oploste door gewoon niet meer te betalen), en in oostelijke richting woonden er mensen op het grondgebied waar de nazi’s hun oog op hadden laten vallen. Door de bril van de macht gezien betrof de zogenaamde Endlösung dan ook vooral de Slavische volkeren, waarvan het grootste deel uitgeroeid moest worden en een klein deel moest overblijven om slavenarbeid te kunnen verrichten. De beoogde vernietiging van dit ras betrof dan ook vele miljoenen levens meer dan die van de kleine bevolkingsgroep van de joden. Niet om het te bagatelliseren, maar om het in verhouding te zetten: aan het eind van de oorlog telden de Sovjets tussen de 20 en 26 miljoen slachtoffers, en dan hebben we ’t nog niet gehad over de rest van de Slavische volkeren.

Joden zijn andersgelovigen, niet perse andersdenkenden in politieke zin, dus een gevaar voor de macht zat niet perse in deze hoek. Andersdenkenden trof je wel aan natuurlijk in de nog jonge Sovjet Unie, want het systeem aldaar stond diametraal tegenover het Westerse kapitalistische systeem. Om heel kort door de bocht te gaan kun je het verschil tussen beide systemen uitleggen door te stellen dat in het ene systeem het gemeenschappelijke kapitaal (industrie, nutsvoorzieningen etc.) in handen van een kleine elite is en in het andere systeem wordt gepoogd dit als algemeen bezit te beschouwen. Tot de jaren ’90 was een deel van dit socialistische gedachtengoed ook aanwezig in Nederland, toen diensten als bijvoorbeeld de energievoorziening, ziekenhuizen en postbezorging een taak voor de (semi-)overheid was. Dat mensen vaak allergisch reageren op het woord ‘communisme’ wijst dan ook vaak meer op hun eigen onvermogen om in systemen te denken. De onwetendheid hierover leidt tot een deceptie die we niet willen. Als we het woord ‘nazi’ gebruiken weet menigeen niet dat zo iemand een aanhanger is van het nationaalsocialisme van toen. Het autoritaire karakter van dat regime kun je toch moeilijk socialistisch noemen en het samenspannen met het grootkapitaal maakt dat we Hitler eerder moeten indelen bij de niet homogene groep van kapitalisten. Als we dit laten inzinken dan zien we dat hij nog een ander probleem had op te lossen.

Het anachronisme Sovjet Unie

De oprichting van de Sovjet Unie was namelijk een historische toevalligheid. De theorie van Lenin kwam er op neer dat je alleen tot een socialistisch systeem kunt komen vanuit een land dat voldoende ontwikkeld is qua industrie, landbouwmechanisatie, scholing van de bevolking etc. Rusland was tijdens Lenin’s leven (1870 – 1924) nog een achtergebleven boerenland waar het analfabetisme vrij groot was, maar door de onrust en chaos die daar heerste bood het wel een goede voedingsbodem om de revolutie uit te roepen zonder de tegenstand van een stabiele regering. Beoogd middelpunt, in Lenin’s ogen, waar de beweging naartoe zou moeten groeien was echter …… Duitsland.

En de communistische partij was destijds vrij sterk aanwezig in Duitsland. De grootste vijand in de ogen van de nazi’s en die ze, vanwege hun radicaal andere ideeën over bevolking, rassen, gemeenschapsgoed etc. ook het meest haatten, was dus niet het kleine deel van de bevolking dat Joods was maar de socialistische beweging. Vanwege de toch al heersende argwaan tegen het Joodse volk was het een simpele ingreep om die twee op één hoop te gooien en het bolsjewisme te beschouwen als onderdeel van de ‘Joodse samenzwering’. Psychologisch was deze vervuiling van begrippen een slimme zet, want hoe keer je de Duitse bevolking tegen een goed georganiseerde arbeidersbeweging die zich juist inzet vóór die bevolking? In zijn werk had Marx de kapitalist openlijk tot vijand van de gewone man uitgeroepen en dat is iets dat elke grootgrondbezitter, bankier en multimiljardair een gruwel is, want met al hun psychologische propagandatrucs, legers, banken, bezit van industrieën en infrastructuur kunnen ze geen greintje macht uitoefenen als de bevolking niet meebeweegt. Er is één ding dat hun nachtmerries bezorgd: massa. Georganiseerde massa welteverstaan. Dus zorgen ze er in alle tijdperken voor dat ze voortijdig de massa zelf ‘organiseren’. Het verschil is dat dit niet vanuit en namens de bevolking zelf gebeurt.

Dankzij de wetenschap, die pas na de oorlog een probleem kreeg met de rassenleer, vonden de nazi’s dus een omweg in dit dilemma. Joseph Goebbels zal ongetwijfeld inspiratie hebben opgedaan uit het boek ‘Propaganda’ van Edward Bernays, een volle neef van Sigmund Freud, die als geen ander het belang van het werk van zijn beroemde oom begreep: inzicht in de drijfveren van de mens. Goebbels had goed door dat je kunt inspelen op gevoelens van wantrouwen en angst, en de joden waren een makkelijk doelwit omdat ze sowieso in Westerse landen neerbuigend werden bekeken (ze hadden Jezus aan het kruis gehangen, weet je nog?). Een groots opgezette campagne die voortdurend aanwezig was (“als je de leugen maar vaak genoeg herhaald wordt het vanzelf de waarheid”) zorgde ervoor dat de bevolking het eigenlijk wel goed vond dat de joden apart gezet werden, uit winkels werden geweerd en van hun bezittingen werden ontdaan.

Met de aandacht zo sterk gericht op een vermeende vijand viel het vervolgens niet zo op toen gelijk al bij het aantreden van Hitler in 1933 er naar schatting 60.000 leden van de communistische arbeidersbeweging werden opgepakt en in kampen opgesloten, waarbij en passant rond de 3.000 mensen standrechtelijk werden geëxecuteerd. Lenin’s gedachtengoed moest met wortel en tak worden uitgeroeid en gelijk op met de demonisering van de joden werden ook de Sovjetmensen als monsters afgebeeld.

Throw the dog a bone

Men vraagt zich weleens af waarom de mensen in de jaren ’30 het naderende gevaar niet zagen, maar er is een reden om dit buiten het zich van de mensen te houden. Het belang van de kapitalistische wereld weegt namelijk zwaarder dan het voorkomen van een oorlog en de elites van het Westen, Engeland en de Verenigde Staten voorop, vonden in Hitler een mogelijkheid om op het globale schaakbord de verhoudingen weer in hun voordeel te herstellen. De bolsjewieken zijn natuurlijk geen duivels zonder menselijke waarden, wat hun onderscheidde was hun andere kijk op met name privaat kapitaal in het publieke domein. Deze bezits- en dus machtsverhoudingen zijn de belangrijkste reden waarom de Westerse landen zich eerder openlijk, begin jaren ’20, mengden in de Russische burgeroorlog tegen de ‘rooien’.

De tactiek van de nazi’s werkte. Mensen kunnen zodanig gemanipuleerd worden dat ze zelfs meegaan in veranderingen die feitelijk tegen henzelf gericht zijn. Want de gewone man en vrouw in de straat hadden uiteindelijk niet zoveel baat bij een regime dat meer vriendjes is met de grote corporaties dan met het volk zelf. Je moet dan maar afwachten wat je toegeworpen krijgt. Throw the dog a bone. De materiele compensatie die er was kon, zou je zeggen, toch niet opwegen tegen de opgedrongen ideologie die vrije gedachten en uitingen niet toestond. Toch wel, de intellectuele en artistieke leegloop van Duitsland in die jaren zegt wel genoeg wat dat betreft: Albert Einstein, Marlene Dietrich, Bertold Brecht, Heinrich Mann, maar ook vele wetenschappers die van belang waren voor de oorlogsindustrie vluchtten met honderden tegelijk het land uit (die materiele compensatie bestond er uit dat de gemiddelde Duitser het onder leiding van Hitler inderdaad wel beter kreeg; toen de Sovjet soldaten in Duitsland arriveerden en zagen hoe de mensen leefden waren ze verbaasd over de relatieve welvaart die ze daar aantroffen).

Van joden werd een karikatuur gemaakt. Een stap verder werden ze gedemoniseerd en zelfs als een virus omschreven dat uitgeroeid moest worden. De vergelijking van actuele gebeurtenissen met vroegere tijden komt er dus op neer dat de bevolking bang gemaakt werd met iets dat als een kwaadaardig virus werd omschreven, zodat hun aandacht werd afgeleid van wat het regime werkelijk wilde bestrijden. Want naast de Lebensraum die noodzakelijk werd geacht was het succes van de Sovjet Unie een anachronisme dat niet alleen van Hitler eigenlijk niet mocht bestaan.

Hier een link naar het eerste deel: “Italianen kunnen niet van je winnen (1)”

Hier een link naar het tweede deel: “Italianen kunnen niet van je winnen (2)”

Over de auteur

Hielke de Boer heeft meer dan dertig jaar in de financiële sector gewerkt bij zowel internationaal opererende bedrijven als kleine sociaal-culturele instellingen. Zijn columns betrekken de maatschappelijke ontwikkelingen in een context van geopolitiek, culturele verschijnselen en historische achtergronden.

Foto: Tiedo Groeneveld